Hoe Saoedi-Arabië langzaam maar gestaag naar een normaal land wordt

De arbeidsmarkt van Saoedi-Arabië werd altijd gedomineerd door expats, maar transformeert gestaag naar een normale toestand. Jonge Saoediërs nemen in sneltreinvaart baantjes over van het vreemdelingenlegioen dat Saoedi-Arabië de laatste halve eeuw opbouwde en draaiende houdt. Omdat ze dat graag willen en steeds beter kunnen, maar vooral als gevolg van een dwingende overheid. ‘Daarom is het hier zo fijn werken. Dingen worden gedaan! Geen gepolder!’       Met  foto’ s van Nico te Laak

In Saoedi-Arabië heeft niemand moeite zijn maandsalaris te noemen. ‘Zevenhonderd riyaal’,  (ongeveer €175), zegt de Bengaalse straatveger die de corniche -boulevard langs de Rode zee- van havenstad Jeddah aanveegt. ‘Twaalfhonderd riyaal (ongeveer €300)’, zegt de chauffeur over de huishoudsters, allemaal uit Nepal, waarvan hij een bus vol uitlaadt, voor een plaspauze bij een wegrestaurant in de buurt van Mekka. 

Gedwee stappen ze weer in, op weg naar hun Saoedische families. Huishoudsters kosten die families behalve het maandloon, wat voedsel- en huisvestingskosten slechts honderd riyaal (€25) aan jaarlijkse vergunningskosten. Het in oranje overalls gestoken legioen uit Bangladesh is sowieso al in overheidsdienst. Schoonmakers en huishoudsters, het zijn de laatste goedkope buitenlanders in Saoedi-Arabië, waar bijna eenderde van de 34 miljoen inwoners werkt als expat: gastarbeider.  

Egyptnaar plukt Saoedische koffie

Alle andere expats -of hun werkgever- betalen steeds meer om te mogen werken in Saoedi- Arabië. ‘Vijftienhonderd riyaal, (bijna €400)’ antwoordt Saleh uit Ibb, Jemen, op de vraag naar zijn maandelijkse inkomsten, als kok en uitbater van een wegrestaurant bij Dahran al-Janub, in het diepe zuiden van Saoedi-Arabië, vlakbij Jemen. ‘Maar daar moet ik ook mijn iqama, mijn werkvergunning van betalen. Dat kost tegenwoordig al drieduizend riyaal (ca €750) per jaar.’ 

Werken is Saoedi- Arabië is nog altijd beter dan werken in Jemen, maar het wordt minder lucratief. Onder aanvoering van kroonprins Mohammed bin Salman (MbS, 38) reguleert het nieuwe Saoedi-Arabië sinds 2017 de arbeidsmarkt in hoge mate, met gestaag oplopende heffingen voor expats. Dat is uit noodzaak; er staat een leger jonge Saoediërs te wachten op werk -tweederde van de bevolking is jonger dan prins MBS. Werd de loyaliteit van vorige generaties nog afgekocht met luie, lucratieve overheidsbaantjes, daarvoor zijn de aantallen nu veel te hoog. 

Afghanen restaureren Saoedische monumenten (maar hier even lunchen)

Behalve stijgende kosten voor visa en werkvergunningen zet de overheid met Nitaqat– een stelsel van kleurcodes- werkgevers vrij dwingend aan Saoedisch personeel te werven. De Nederlander Paul van Schaik, HR-manager van het Saoedische zuivelbedrijf Sadafco, krijgt elke nieuwe werkweek een nieuw kleurenoverzicht. ‘Zondagochtend vroeg. Meestal groen, maar soms ook wat rood. Dan zetten we alle zeilen bij.’ 

Want rood betekent oplopende heffingen, terwijl met groen alles goedkoper, sneller en gemakkelijker gaat, zegt Van Schaiks intermediair naar de overheid, onmisbaar in Saoedi-Arabië. ‘Dan krijg je bijvoorbeeld visa sneller, soms al binnen 24 uur. Als je platinum bent krijg je makkelijker leningen. Allerlei benefits dus,’ aldus de intermediar, die zijn naam niet in de krant wil hebben. ’Tweederde van dit land is jong, die hebben een huis nodig, willen trouwen, daar moeten we voor zorgen. Ze druppelen ons bedrijf binnen. Het zal nooit 100% worden, maar misschien 75%. Net als bij jullie.’

Saoedische vrouwen pakken ijsjes in

Sadafco -drieduizend werknemers, vijftig nationaliteiten- zit inmiddels op 38% Saoedische werknemers, dat was 25% bij Van Schaiks aantreden in 2011. ‘Welkom in Saudi, zei mijn baas destijds, toen ik vroeg: waar zijn de Saoediërs? Toen was het hier statisch, sinds MbS in 2017 aantradt is het in vliegende vaart gegaan.’ Van Schaik heet binnen Sadafco ook wel Mr. Saoedi. ‘Omdat ik een voorstander ben. Vijftig jaar geleden was er niks in dit land, nu zijn we in de fase dat de expats ons genoeg geholpen hebben en we onze eigen broek moeten ophouden.’

Voor alle overheidsbaantjes en representatieve functies -recepties, concierges, veiligheidspersoneel, toerisme- in de private sector geldt inmiddels dat 100% van het personeel Saoedisch moet zijn. Net als bedienend personeel van de in de Arabische wereld wijdverbreide winkelcentra. In de enorme Mall of Arabia van Jeddah is de transformatie al zo goed als afgerond, zegt bedrijfsleider Ibrahim van Decathlon. ‘Ik neem alleen nog Saoedisch personeel aan. We zijn al die jaren vrijgevig geweest, maar nu hebben we werklozen, dus ik ben het er helemaal mee eens. En jongere Saoediers werken heel graag!’

Saoedische marketeers aan het werk in Sheraton-Jeddah

Ook bij hotelketen Sheraton steeds meer Saoedisch personeel, vertelt de Nederlandse directeur Edwin Wijkhuys, die bij de lancering van Vison 2030 -het langetermijnplan waarvan de regels op de arbeidsmarkt een onderdeel zijn- vooral scepsis zag. ‘Niemand zag het zitten. Hoe gaan we dit doen. Ze willen niet. Ze komen een week en gaan dan weer weg, dat zeiden de Saoediërs allemaal zelf. Maar eigenlijk valt het 100% mee.’

Inmiddels zit Sheraton -een kleine driehonderd medewerkers uit alle windstreken- op 42% Saoedisch personeel. ‘Het heeft veel praktische voordelen. Lokaal personeel is misschien iets duurder, maar voor hen hoeven we geen husivesting en eten te verzorgen, die gaan gewoon naar huis. Per saldo zijn de kosten ongeveer gelijk. Tijdens de F1 hier op de corniche hadden we tijdelijk veel extra personeel nodig. Oproepkrachten kun je onmogelijk in Azië werven, dan is het makkelijker als je in de omgeving kunt rondbellen.’ 

Ook in de keuken tegenwoordig Saoedisch personeel (l)

En zo transformeert de Saoedische arbeidsmarkt in sneltreinvaart naar die van een moderne economie. Wijkhuys werkt graag met Saoedisch personeel. ‘Ze werken goed hoor, en de jonge generatie is wel altijd op tijd. Enthousiast. Ook de barista, die vindt het helemaal leuk om te doen. In de keuken komen er ook steeds meer, daarmee krijg je ook meer lokale gerechten binnen. Dus er zijn eigenlijk alleen maar voordelen. Vrouwen zijn helemaal blij, want die zaten thuis. Nu kunnen ze met hun eigen auto naar hun eigen werk.’ 

Nora Khalid (27), medewerker van het Sheraton, wilde al vroeg van school en werken. ’Toen was het nog moeilijk een baantje te krijgen, zaten veel vrouwen thuis. Mijn opa vond het eerst niks. Nu hij overal vrouwen ziet werken, nu hij leest en hoort dat het veilig is, is hij er helemaal blij mee. Dus zelfs die oude mannen staan erachter. Het maakt me trots. Schrijf alsjeblieft ook op dat Saoedi-Arabië geen zandbak is? Het is zoveel diverser dan dat. Het is nu ook veel vrijer. Vroeger gingen we vaak naar Marokko -ik ben half Marokkaans- daar voelde ik me vrijer. Maar dat is niet meer nodig.’  

Saoedische high potentials in een coffeeshop in Jeddah

Een eigen baan geeft vrouwen overal betere papieren, zo ook op de huwelijksmarkt, beaamt Razan Nasser (27), werkzaam bij Unilever. ‘Nooit gedacht dat mogelijk is wat nu de werkelijkheid is. Ik heb 150.000 riyaal in mezelf geinvesteerd. Dus wat denk jij. Een huwelijk is geen spelletje, het is voor het leven. Ik zeg niet zomaar ja tegen tegen anyone.’ 

Voor sommige oudere Saoediers ligt het tempo van veranderingen iets te hoog. Abid al Sharif loopt een rondje in het oude centrum van Jedda en wil graag zijn mening kwijt: Heel goed dat vrouwen werken. Maar niet in alle beroepen. ’Vrouwen zijn niet voor alles geschikt. Neem nou vrachtwagenchaufeur. Of beroepen in de nacht. Nee, soms wil iemand iets waarvoor je ze moet behoeden. Vrouwen willen uitiendelijk een gezin stichten, daartoe moet je ze in staat stellen. Ik wil ook niet thuiskomen in een leeg huis. Dat is niet goed.’

Hooihandel in Saudi-Arabie is in handen van Soedanezen

Het hervormingstempo in Saudi ligt enorm hoog. De overheid vaardigt met grote regelmaat nieuwe, vooruitstrevende regels uit. Paul van Schaik is vol lof over het nononse-beleid: ‘Alles verandert elke dag. Elke dag! Daarom is het hier zo fijn werken, want dingen worden gedaan! Geen gepolder!’  Van Schaik heeft ook veel plezier in het werken met jonge Saoediërs. ‘Er heerst een positieve vibe, dat houd je jong en actief. Ze zijn heel enthousiast over MbS, hun leeftijdgenoot.’

Van Schaik wil MbS’ voorganger Abdullah daarvoor krediet geven: ‘Onder koning Abdullah zijn veel meer Saoedische jongeren in het buitenland gaan studeren. Als ik de sollictiatiegesprekken uit mijn beginjaren vergelijk met die van nu zie ik een groot verschil. Deze mensen hebben een andere mindset, willen groeien in hun werk, niet meteen een hoge functie.’ 

Een leger Bengaalse jongemannen houdt Saudi proper

Van Schaik is al jaren bezig een opvolger te vinden voor zijn functie, die volgens de Nitaqatregels eigenlijk vervuld moet worden door een Saoediër. ‘Daarom heet ik directeur Organisational Development. Nee, een opvolger heb ik nog niet kunnen vinden. Kandidaten halen of het assessment niet, of zijn onbetaalbaar. Liever gaan mensen in overheidsdienst, daar zat je altijd gebeiteld. Maar het gaat gewoon gebeuren, want de tijd dat mensen gewoon geld krijgen zonder er iets voor te doen is ook hier voorbij.’ 

Voor het legioen gastarbeiders met simpeler werk is de keerzijde reëel: baan verliezen en terug naar huis. Saoedische kranten melden wekelijks het aantal mensen -gemiddeld 14.000 per week dat is uitgezet wegens het verlopen van hun iqama. Volgens formele cijfers zijn sinds 2018 al ruim een miljoen gastarbeiders uit Saoedi-Arabie vertrokken. Tientalle wijken in Jeddah die decennialang onderdak boden aan gastarbeiders werden begin dit jaar al met de grond gelijk gemaakt. 

Vrachtwagenchauffeurs zjn doorgaans Pakistani

Zomaar wegsturen is niet aan de orde, zegt Edwin Wijkhuys van Sheraton: ‘We waarschuwen mensen wel dat het gaat gebeuren, dat die baan gegarandeerd lokaal moet zijn. Iemand op managementsniveau moet dat zien aankomen en erop anticiperen, net als ik dat zelf moet doen. Dat is anders dan voor de laundrymedewerker. Die helpen we wel.’ 

Van Schaik: ‘Er zijn veel mensen die al best oud zijn, of wiens medische situatie slecht is. Dan zegggen we: jouw contract verloopt, je hoeft het niet helemaal uit te zitten. Wij lossen dat heel netjes en sociaal op zodat zij in hun thuisland van hun pensioen kunnen genieten, samen met hun familie die zij zo lang hebben gemist. Waar ze dat geld altijd maar braaf heenstuurden. Nu wordt hier het levensonderhoud duurder, en toch blijven ze maar zitten.’

Bouwvakkers in Saudi komen meestal uit India

Voor de anderhalf miljoen Jemenieten die in Saudi-Arabië soms al generaties lang hun brood verdienen lonkt het thuisland minder, daar heerst immers al acht jaar oorlog. Uit verschillende studies blijkt dat niet Westerse hulp, maar geld gestuurd uit de Jemenitische diaspora het land op de been houdt. Ook Mohamed -die uit angst voor de gevolgen zijn echte naam niet in de krant wil hebben- stuurt maandelijks grote delen van zijn docentensalaris naar Jemen. Daar komt binnenkort een einde aan. ‘We krijgen steeds meer heffingen en steeds lagere salarissen, terwijl Saoediërs allerlei extraatjes krijgen.’ 

Mohamed ervaart zijn leven in Saoedie-Arabië als zwaar discriminatoir: ‘De eisen aan ons gesteld zijn ook hoger. Dus ik houd het binnenkort voor gezien.’ Hij heeft geluk, want elders op de wereld een plekje gevonden. ‘Het kost Jemenitische families tienduizenden riyaals om hun vergunningen te betalen. Als dat niet lukt verliezen ze hun verzekering, worden geschorst bij de bank en zijn gedwongen Saoedi-Arabie te verlaten. Maar waarheen?’ Mohamed vindt dat Saoedi-Arabië voor Jemenieten best een uitzondering mag maken. ‘Niemand ontkent de noodzaak van hervormingen, maar veel Jemenieten hebben Saoedi-Arabie helpen opbouwen. Ze zijn er geboren, zijn er getrouwd, zijn nog nooit in Jemen geweest. Ze horen hier, omhels hen!’ 

Net als eerste beeld: Bengaalse schoonmakers op het eennahoogste punt (3015meter) van Saudi

Mede mogelijk gemaakt door het Steunfonds Freelance Journalisten
Bericht verscheen eerder (29 maart 2022, ingekort) in NRCHandelsblad

______________

Waardeer dit artikel!!

Bovenstaand stukje werd je gratis aangeboden. Als je dat waardeert en dat wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.

NB: Zonder kosten, elke cent komt in het journalistenbeursje
Naar doneren, veilig en in twee kliks. Thnx!

Geef een reactie